Feitelijk of Wettelijk Samenwonen in Brugge: Wat kiest u?

Inleiding

De maatschappij evolueert en daarmee ook de manieren waarop mensen ervoor kiezen om hun leven te delen. Het traditionele huwelijk is niet langer de enige norm. Steeds meer koppels in Brugge, West-Vlaanderen en daarbuiten kiezen voor samenwonen, hetzij feitelijk, hetzij wettelijk. Maar wat is nu precies het verschil tussen deze twee vormen van samenleven? En welke keuze past het beste bij uw persoonlijke situatie en toekomstplannen? Deze vragen zijn van cruciaal belang, want de juridische gevolgen, rechten en plichten kunnen sterk uiteenlopen.

Bij Advocaat Brugge merken we in onze praktijk dat er vaak onduidelijkheid bestaat over de implicaties van feitelijk versus wettelijk samenwonen. Veel mensen denken dat ze dezelfde bescherming genieten, ongeacht hun samenlevingsvorm, maar dit is een misvatting. Een weloverwogen beslissing is essentieel om later onaangename verrassingen te voorkomen, vooral in geval van een relatiebreuk, overlijden of andere belangrijke levensgebeurtenissen. Dit artikel werpt een gedetailleerd licht op de verschillen en helpt u de juiste keuze te maken.

Wat is feitelijk en wettelijk samenwonen?

Hoewel beide termen 'samenwonen' omvatten, schuilt er een wereld van verschil in de juridische erkenning en de daaruit voortvloeiende gevolgen.

Feitelijk Samenwonen

Feitelijk samenwonen is de meest informele vorm van samenleven. Het houdt eenvoudigweg in dat twee personen een gemeenschappelijke huishouding voeren en samen op hetzelfde adres wonen, zonder dat ze hiervoor enige formele verklaring hebben afgelegd bij de burgerlijke stand. Het is een de facto situatie, die ontstaat door het samenleven zelf. Er is geen wettelijke basis die de rechten en plichten van feitelijke samenwoners regelt, tenzij zij zelf afspraken hebben vastgelegd in een samenlevingsovereenkomst.

Kenmerken van feitelijk samenwonen:

• Geen formaliteiten vereist: u hoeft nergens iets aan te geven.
• Geen wettelijke bescherming: partners hebben geen automatische rechten ten aanzien van elkaar (bv. erfrecht, onderhoudsplicht, woonrecht).
• Grote vrijheid: partners kunnen zelf afspraken maken, maar deze zijn enkel geldig tussen henzelf en niet tegenstelbaar aan derden, tenzij ze notarieel zijn vastgelegd.

Wettelijk Samenwonen

Wettelijk samenwonen is een wettelijk erkende vorm van samenleven. Het staat open voor twee personen (ongeacht hun geslacht) die samen een gemeenschappelijke verblijfplaats hebben en die een verklaring van wettelijke samenwoning afleggen bij de ambtenaar van de burgerlijke stand van hun gemeente. Vanaf dat moment genieten zij een zekere wettelijke bescherming, vergelijkbaar met (maar niet identiek aan) die van gehuwden.

Kenmerken van wettelijk samenwonen:

• Formele verklaring: een verklaring bij de burgerlijke stand is verplicht.
• Wettelijke bescherming: er zijn specifieke wettelijke bepalingen die van toepassing zijn, zoals een wederzijdse bijdrageplicht in de lasten van het huishouden, bescherming van de gezinswoning en een beperkt erfrecht.
• Relatief eenvoudig te beëindigen: dit kan via een schriftelijke verklaring bij de burgerlijke stand, al dan niet door één van de partners.

Juridisch kader in België

Relevante wetgeving

De Belgische wetgeving maakt een duidelijk onderscheid tussen feitelijk en wettelijk samenwonen. De basis voor wettelijk samenwonen werd gelegd door de wet van 23 november 1998, die het Burgerlijk Wetboek aanvulde met specifieke bepalingen voor wettelijke samenwoners.

Feitelijk Samenwonen

Voor feitelijke samenwoners is er geen specifieke wetgeving die hun rechten en plichten regelt. Dit betekent dat het algemene verbintenissenrecht van toepassing is op de afspraken die zij eventueel onderling maken. Echter, zaken als erfrecht, onderhoudsplichten of de bescherming van de gezinswoning zijn zonder specifieke regeling niet van toepassing. Dit gebrek aan wettelijke omkadering kan leiden tot complexe situaties bij een breuk of overlijden.

Belangrijke aandachtspunten bij feitelijk samenwonen:

• Eigendom: Zaken die samen worden aangekocht, vallen onder de regels van mede-eigendom. Bewijslast is hier cruciaal.
• Erfrecht: Feitelijke samenwoners erven niet automatisch van elkaar. Een testament is noodzakelijk om de partner te begunstigen.
• Fiscaal: Feitelijke samenwoners worden fiscaal als alleenstaanden behandeld, tenzij ze fiscaal ten laste zijn van elkaar. Er zijn wel gunstigere tarieven voor successierechten indien er gemeenschappelijke kinderen zijn of indien men gedurende een bepaalde periode ononderbroken samenwoonde.
• Sociale zekerheid: Partners hebben geen automatische rechten op elkaars pensioen, ziekteverzekering, etc.

Wettelijk Samenwonen

De regels voor wettelijk samenwonen zijn terug te vinden in het Burgerlijk Wetboek (artikelen 1475 tot 1479). Deze bepalingen bieden een basiskader van bescherming:

• Wederzijdse bijdrageplicht: Wettelijke samenwoners moeten bijdragen in de lasten van het samenleven, naar evenredigheid van hun middelen. Dit omvat de kosten van het huishouden en de opvoeding van de kinderen.
• Bescherming van de gezinswoning: De woning die dient als hoofdverblijfplaats van de samenwoners kan niet zomaar door één van de partners worden verkocht, geschonken of bezwaard met een hypotheek zonder de instemming van de andere. Dit is een belangrijke bescherming.
• Hoofdelijke aansprakelijkheid: Schulden die door één van de partners worden aangegaan ten behoeve van het huishouden of de opvoeding van de kinderen, binden in principe ook de andere partner hoofdelijk. Dit geldt echter niet voor buitensporige schulden.
• Erfrecht: Wettelijke samenwoners hebben een beperkt erfrecht. De langstlevende partner erft het vruchtgebruik van de gezinswoning en de daarin aanwezige huisraad. Dit is een dwingend recht, wat betekent dat het niet via testament kan worden ontnomen. Voor de rest van de nalatenschap is een testament nodig.
• Fiscaal: Wettelijk samenwoners worden fiscaal anders behandeld dan feitelijke samenwoners. Ze kunnen bijvoorbeeld aangifte doen als 'gehuwd of wettelijk samenwonend'. De tarieven voor successierechten zijn in de meeste gevallen gunstiger dan voor feitelijke samenwoners zonder testament.
• Beëindiging: De wettelijke samenwoning kan eenzijdig of wederzijds worden beëindigd door een schriftelijke verklaring bij de ambtenaar van de burgerlijke stand. Deze eenvoudige procedure is een belangrijk verschil met een echtscheiding.

Recente rechtspraak

De rechtspraak met betrekking tot samenwonen is constant in beweging, vooral wat betreft de interpretatie van de 'feitelijke' situatie en de gevolgen bij een relatiebreuk. Rechters in West-Vlaanderen en daarbuiten worden regelmatig geconfronteerd met geschillen tussen ex-partners die geen formele afspraken hadden gemaakt.

• Vergoeding van investeringen: Een veelvoorkomend twistpunt bij feitelijk samenwonen is de vergoeding van investeringen die één partner deed in de eigendom van de andere (bv. verbouwingen aan het huis van de partner). De rechtspraak heeft hierin geen eenduidige lijn, maar kijkt vaak naar de 'verrijking zonder oorzaak' of de 'onrechtmatige daad'. Het bewijs van deze investeringen en de bedoeling ervan is cruciaal.
• Samenlevingsovereenkomsten: De rechtbanken erkennen de geldigheid van samenlevingsovereenkomsten, op voorwaarde dat deze niet in strijd zijn met de openbare orde of de goede zeden. Een notariële samenlevingsovereenkomst biedt de meeste rechtszekerheid, ook voor feitelijke samenwoners.
• Uithuiszetting gezinswoning: Zelfs bij feitelijk samenwonen kan het moeilijk zijn om een partner zomaar uit de gezinswoning te zetten, zeker als er kinderen zijn. De vrederechter kan hierbij tussenkomen en tijdelijke maatregelen opleggen, zoals een woonstvergoeding.
• Onderhoudsuitkeringen: Zowel bij feitelijk als wettelijk samenwonen bestaat er na beëindiging van de relatie in principe geen automatische onderhoudsplicht, in tegenstelling tot bij een huwelijk. Enkel in zeer uitzonderlijke gevallen, en mits bewijs van schade door de breuk, kan een vergoeding worden toegekend.

Deze voorbeelden tonen aan dat, zelfs zonder wettelijke kaders, de rechtbanken toch een oplossing zoeken op basis van algemene rechtsbeginselen. Dit onderstreept echter het belang van duidelijke afspraken om dergelijke procedures te vermijden.

Praktische gevolgen

De keuze tussen feitelijk en wettelijk samenwonen heeft concrete implicaties op diverse levensdomeinen:

Bij een relatiebreuk

• Feitelijk samenwonen: Er is geen wettelijke regeling voor de verdeling van goederen of een eventuele onderhoudsplicht. Alles hangt af van onderlinge afspraken en, bij gebrek daaraan, van de bewijslast. Dit kan leiden tot langdurige en kostbare procedures. Wie blijft in het huis wonen? Hoe worden de meubels verdeeld? Wie betaalt welke schulden? Zonder overeenkomst is dit een juridisch kluwen.
• Wettelijk samenwonen: De beëindiging is eenvoudig. Wel moeten afspraken gemaakt worden over de verdeling van goederen en eventuele financiële regelingen. De bescherming van de gezinswoning is hier een belangrijk punt: de partner die eigenaar is, kan de andere niet zomaar op straat zetten.

Bij overlijden

• Feitelijk samenwonen: De langstlevende partner erft in principe niets, tenzij er een testament is opgemaakt. Dit kan leiden tot schrijnende situaties, waarbij de langstlevende partner het huis moet verlaten of geen toegang heeft tot de bankrekeningen van de overledene.
• Wettelijk samenwonen: De langstlevende partner heeft recht op het vruchtgebruik van de gezinswoning en de daarin aanwezige huisraad. Dit is een minimale bescherming, maar kan via testament worden uitgebreid. Let wel op: het vruchtgebruik kan in bepaalde gevallen door de erfgenamen worden omgezet in volle eigendom of een geldsom.

Sociale en fiscale aspecten

• Sociale zekerheid: Wettelijk samenwonen heeft geen impact op pensioenrechten of ziekteverzekering. Er is geen recht op een overlevingspensioen voor de wettelijk samenwonende partner, in tegenstelling tot bij een huwelijk.
• Fiscaal: Zoals eerder vermeld, zijn er verschillen in de aangifte personenbelasting en de tarieven voor successierechten. Wettelijk samenwoners genieten over het algemeen van gunstigere tarieven dan feitelijke samenwoners.

Wat kunt u doen?

Ongeacht uw keuze, is het essentieel om proactief te handelen en duidelijke afspraken te maken. Voorkomen is beter dan genezen, zeker in juridische aangelegenheden.

Bij feitelijk samenwonen:

1. Sluit een samenlevingsovereenkomst: Dit is de belangrijkste stap. Hierin kunt u afspraken vastleggen over:
• De bijdrage in de kosten van het huishouden.
• De eigendom van goederen (wie heeft wat gekocht?).
• Wat er gebeurt met de gezinswoning bij een breuk (bv. wie mag blijven wonen en onder welke voorwaarden?).
• De verdeling van gemeenschappelijke goederen en schulden.
• Een eventuele onderhoudsplicht na de breuk (let op: dit is niet standaard wettelijk afdwingbaar).
2. Maak een testament: Als u wilt dat uw partner van u erft, is een testament onontbeerlijk.
3. Bewijs bijhouden: Bewaar facturen, bankafschriften en andere documenten die aantonen wie welke investeringen heeft gedaan.

Bij wettelijk samenwonen:

1. Leg de verklaring af bij de burgerlijke stand: Dit is de eerste en noodzakelijke stap om de wettelijke bescherming te genieten. In Brugge kunt u hiervoor terecht bij de dienst Burgerzaken.
2. Overweeg een aanvullende samenlevingsovereenkomst (notarieel): Hoewel de wet al een basiskader biedt, kunt u specifieke afspraken vastleggen die verder gaan dan de wettelijke bepalingen, bijvoorbeeld over:
• Een ruimere regeling van het erfrecht dan enkel het vruchtgebruik.
• De verdeling van goederen bij een breuk.
• Uitzonderingen op de hoofdelijke aansprakelijkheid voor schulden.
3. Maak een testament: Om uw partner meer te laten erven dan enkel het vruchtgebruik van de gezinswoning en de huisraad.

Het is raadzaam om deze afspraken notarieel vast te leggen. Een notariële akte biedt een hogere rechtszekerheid en is moeilijker aan te vechten.

Hulp nodig? Advocaat Brugge staat klaar

De keuze tussen feitelijk en wettelijk samenwonen, en de concrete invulling ervan, is een persoonlijke beslissing met verstrekkende juridische en financiële gevolgen. Het is een beslissing die u niet lichtzinnig mag nemen. Zeker wanneer u belangrijke levensgebeurtenissen plant, zoals de aankoop van een woning, het stichten van een gezin, of wanneer u vermogen wilt beschermen, is professioneel advies onontbeerlijk.

Bij Advocaat Brugge hebben we ruime ervaring in het familierecht en begeleiden we koppels uit Brugge en heel West-Vlaanderen bij het maken van de juiste keuzes. Wij luisteren naar uw specifieke situatie, informeren u over de juridische mogelijkheden en risico's, en helpen u bij het opstellen van een samenlevingsovereenkomst of testament dat perfect aansluit bij uw wensen. Een advocaat kan u helpen de valkuilen te vermijden en ervoor te zorgen dat uw belangen op de best mogelijke manier worden beschermd.

Neem vandaag nog contact op met Advocaat Brugge voor een vrijblijvend gesprek. Wij staan klaar om u met deskundig advies bij te staan.