Behandeling onder Vrijheidsberoving: Straf Niveau 2 (2026)

Inleiding

Stelt u zich voor: u staat terecht voor de strafrechter en riskeert een gevangenisstraf. Maar wat als de oorzaak van de feiten dieper ligt, bijvoorbeeld in een verslaving of een psychische kwetsbaarheid? Het nieuwe Strafwetboek, dat op 1 september 2026 in werking treedt, biedt een vernieuwend antwoord: de behandeling onder vrijheidsberoving. Dit is geen gevangenisstraf in de klassieke zin, maar een straf gericht op herstel en re-integratie. Voor inwoners van Brugge en de bredere regio West-Vlaanderen die met het strafrecht in aanraking komen, is het cruciaal om deze nieuwe mogelijkheid te begrijpen. Dit artikel legt uit wat deze straf inhoudt, voor wie ze bedoeld is en welke stappen u kunt ondernemen als dit voor uw dossier relevant is.

Wat is behandeling onder vrijheidsberoving? — kernbegrip in 2 zinnen

De behandeling onder vrijheidsberoving is een autonome straf van niveau 2, waarbij een veroordeelde voor een periode van zes maanden tot twee jaar wordt opgenomen in een gespecialiseerde zorginstelling. Deze straf is bedoeld voor daders bij wie een duidelijke link bestaat tussen het gepleegde misdrijf en een onderliggende, behandelbare problematiek, zoals een verslaving of een psychische stoornis.

Juridisch kader in België (2026)

De introductie van de behandeling onder vrijheidsberoving is een van de meest markante vernieuwingen in het nieuwe Strafwetboek, dat het oude wetboek van 1867 volledig vervangt. De wetgever wil hiermee een antwoord bieden op de vaststelling dat een klassieke gevangenisstraf niet altijd de meest effectieve oplossing is, zeker niet wanneer de criminaliteit voortvloeit uit een dieperliggend probleem. De focus verschuift van louter bestraffing naar behandeling en maatschappelijke re-integratie.

Toepasselijke wetgeving

De wettelijke basis voor deze nieuwe straf vinden we in het nieuwe Strafwetboek (Sw.), dat vanaf 1 september 2026 van kracht is. De wetgever heeft het straffenlandschap volledig hertekend en ingedeeld in acht strafniveaus, zoals bepaald in artikel 36 Sw. De behandeling onder vrijheidsberoving is specifiek een straf van niveau 2. Dit niveau omvat misdrijven die voorheen als zwaardere wanbedrijven werden beschouwd en voorziet in verschillende strafopties:

• Een gevangenisstraf van zes maanden tot drie jaar.
• Een behandeling onder vrijheidsberoving van zes maanden tot twee jaar.
• Een straf onder elektronisch toezicht van een maand tot een jaar.
• Een werkstraf van meer dan 120 tot 300 uur.
• Een probatiestraf van meer dan 12 tot 24 maanden.
• Een veroordeling bij schuldigverklaring.

De rechter krijgt dus een breder palet aan instrumenten om een straf op maat op te leggen. De keuze voor een behandeling onder vrijheidsberoving is geen automatisme. De rechter moet vaststellen dat er een causaal verband is tussen het misdrijf en een psychische stoornis, een verslaving aan alcohol of drugs, of een andere afhankelijkheid die de dader tot het plegen van de feiten heeft aangezet. Het is dus essentieel dat dit verband in de rechtbank, bijvoorbeeld de Rechtbank van Eerste Aanleg West-Vlaanderen afdeling Brugge, overtuigend wordt aangetoond.

Belangrijk is het onderscheid met internering. Internering is geen straf, maar een veiligheidsmaatregel voor personen die op het moment van de feiten ontoerekeningsvatbaar waren door een geestesstoornis. Een behandeling onder vrijheidsberoving is daarentegen een volwaardige straf voor iemand die wel toerekeningsvatbaar wordt geacht, maar wiens gedrag sterk beïnvloed wordt door een behandelbare aandoening.

Recente rechtspraak en richtsnoeren

Aangezien het nieuwe Strafwetboek pas op 1 september 2026 in werking treedt, bestaat er nog geen rechtspraak over de toepassing van de behandeling onder vrijheidsberoving. De eerste vonnissen en arresten van de rechtbanken en hoven, zoals het Hof van Beroep te Gent, zullen de komende jaren de concrete invulling en de voorwaarden verder vormgeven. Wel kunnen we ons baseren op de parlementaire voorbereidingen en de 'geest van de wet'. De wetgever heeft duidelijk aangegeven dat deze straf een oplossing moet bieden voor de zogenaamde 'draaideurcriminaliteit', waarbij personen met een onbehandelde problematiek steeds opnieuw feiten plegen. Rechters zullen naar verwachting veel belang hechten aan deskundigenverslagen (bv. van psychiaters of psychologen) om de noodzaak en de slaagkansen van een behandeling te beoordelen. De ervaring die rechters in West-Vlaanderen hebben opgebouwd met de probatiestraf met bijzondere voorwaarden (zoals het volgen van een therapie) zal ongetwijfeld als inspiratie dienen.

Lokale context: Brugge en West-Vlaanderen

Voor wie in de regio Brugge, Knokke-Heist, Oostende of elders in West-Vlaanderen met het gerecht in aanraking komt, zal de toepassing van deze straf afhangen van verschillende lokale factoren. De beslissing wordt genomen door de bevoegde strafrechter, in de meeste gevallen de Rechtbank van Eerste Aanleg West-Vlaanderen, afdeling Brugge. Het is de taak van uw advocaat om de rechter te overtuigen dat een behandeling onder vrijheidsberoving in uw specifieke geval de meest aangewezen straf is.

De concrete uitvoering van de straf is een ander lokaal aspect. De veroordeelde wordt niet naar de gevangenis van Brugge gestuurd, maar naar een erkende zorginstelling. Dit kan een psychiatrisch ziekenhuis zijn, een gespecialiseerd centrum voor verslavingszorg of een therapeutische gemeenschap. De beschikbaarheid van plaatsen in dergelijke instellingen in of nabij West-Vlaanderen zal een belangrijke rol spelen. De justitiediensten, waaronder de justitieassistenten die vaak vanuit Brugge of Kortrijk opereren, zullen instaan voor de opvolging en de begeleiding bij de plaatsing. Een goede samenwerking tussen de verdediging, de rechtbank en de zorgsector wordt dus cruciaal voor een succesvol traject.

Procedure stap voor stap

Het verkrijgen van een behandeling onder vrijheidsberoving in plaats van een klassieke gevangenisstraf is een juridisch proces dat een proactieve aanpak vereist. Hieronder volgt een algemeen stappenplan.

1. Analyse van het dossier: Alles begint met een grondige analyse van uw strafdossier door uw advocaat. Is er een duidelijke link tussen de ten laste gelegde feiten en een onderliggende problematiek? Dit is de kernvraag.
2. Verzamelen van bewijs: Uw advocaat zal u adviseren om bewijsstukken te verzamelen die de problematiek staven. Dit kunnen medische verslagen zijn van uw huisarts, een psycholoog of een eerdere opname.
3. Gerechtelijke expertise: In veel gevallen zal het aangewezen zijn om de rechtbank te verzoeken een gerechtsdeskundige (meestal een psychiater) aan te stellen. Deze expert zal u onderzoeken en een objectief verslag opstellen voor de rechter over uw toestand, de link met de feiten en uw behandelperspectieven.
4. Pleidooi voor de rechtbank: Tijdens de zitting voor de strafrechter (bv. in Brugge) zal uw advocaat pleiten voor de toepassing van de behandeling onder vrijheidsberoving. Het is essentieel om de rechter te overtuigen van uw motivatie en de meerwaarde van een behandeling ten opzichte van een gevangenisstraf.
5. Vonnis van de rechter: De rechter zal, na alle argumenten te hebben gehoord, een beslissing nemen. Als de rechter instemt, zal het vonnis de straf opleggen en de duur ervan bepalen (tussen zes maanden en twee jaar).
6. Uitvoering van de straf: Na de veroordeling wordt uw dossier overgemaakt aan de bevoegde diensten van de FOD Justitie. Zij zullen, in overleg met de zorgsector, op zoek gaan naar een geschikte plaats in een zorginstelling om de straf uit te voeren.
7. Opvolging: Tijdens de behandeling blijft u onder toezicht van justitie. Het niet-naleven van de voorwaarden van de behandeling kan ernstige gevolgen hebben, zoals de omzetting van de straf naar een effectieve gevangenisstraf.

Kosten, termijnen en rechtsbijstandsverzekering

Aan een strafprocedure zijn altijd kosten verbonden. Dit omvat de gerechtskosten (rolrechten, kosten voor dagvaarding) en het ereloon van uw advocaat. De kosten van een eventueel deskundigenonderzoek komen in principe ten laste van de partij die erom verzoekt of, na veroordeling, ten laste van de veroordeelde. De behandeling zelf wordt grotendeels gedragen door het systeem van de ziekteverzekering, al kan er een persoonlijke bijdrage (remgeld) gevraagd worden door de zorginstelling.

Het is belangrijk te weten dat de kosten voor een advocaat in strafzaken vaak gedekt worden door een rechtsbijstandsverzekering. Veel mensen hebben zo'n verzekering via hun familiale polis, autoverzekering of een aparte polis zonder het te weten. Wij gaan dit bij een eerste consultatie steeds voor u na.

Wat termijnen betreft, is het onmogelijk om exacte voorspellingen te doen. De duur van een strafprocedure hangt af van de complexiteit van het dossier, de agenda van de rechtbank en de noodzaak van bijkomende onderzoeksdaden. Ook de wachttijd voor een plaats in een geschikte zorginstelling kan variëren. Een proactieve en goed voorbereide verdediging kan het proces echter aanzienlijk bespoedigen.

Veelgemaakte fouten en valkuilen

De behandeling onder vrijheidsberoving is een kans, maar geen vrijgeleide. Er zijn verschillende valkuilen waarvoor u beducht moet zijn:

• De straf onderschatten: Dit is geen 'gemakkelijke' uitweg. Het is een intensief therapeutisch traject dat een volledige inzet en medewerking vereist. De vrijheid is beperkt tot de instelling en de regels zijn vaak streng.
• Gebrek aan motivatie: Een rechter zal deze straf enkel opleggen als hij of zij overtuigd is van uw oprechte wil om te veranderen. Een louter strategische keuze om de gevangenis te ontlopen, wordt snel doorprikt.
• Het probleem minimaliseren of ontkennen: Eerlijkheid tegenover uzelf, uw advocaat en de rechtbank is cruciaal. Het minimaliseren van uw verslaving of psychische problemen ondermijnt de geloofwaardigheid van uw verzoek.
• Niet-naleving van de voorwaarden: Het verlaten van de instelling zonder toestemming, het weigeren van therapie of het gebruiken van verdovende middelen tijdens de behandeling zal leiden tot een negatief verslag. Dit kan de strafuitvoeringsrechter ertoe aanzetten de behandeling stop te zetten en u alsnog naar de gevangenis te sturen om het resterende deel van de straf uit te zitten.
• Wachten met het zoeken van hulp: Hoe sneller u juridische en eventueel therapeutische hulp zoekt, hoe sterker uw dossier staat. Wacht niet tot de dagvaarding in de bus valt.

Praktijkvoorbeeld uit ons kantoor

Een geanonimiseerde casus ter illustratie: Jan, een dertiger uit Blankenberge, werd vervolgd voor de Rechtbank van Eerste Aanleg in Brugge voor een reeks diefstallen in winkels. Tijdens de eerste gesprekken op ons kantoor bleek dat Jan al jaren kampte met een zware cocaïneverslaving en de diefstallen pleegde om zijn gebruik te financieren. Een klassieke gevangenisstraf zou het onderliggende probleem niet oplossen en de kans op herval na vrijlating was, volgens de statistieken, zeer hoog.

In overleg met Jan hebben we de rechtbank verzocht een psychiater aan te stellen. Het deskundigenverslag bevestigde de ernstige verslavingsproblematiek en de duidelijke link met de diefstallen. De expert oordeelde dat Jan behandelbaar was en baat zou hebben bij een residentiële opname. Tijdens de zitting hebben we, met het nieuwe Strafwetboek in het achterhoofd, gepleit voor een toekomstige behandeling onder vrijheidsberoving in plaats van de door het parket gevorderde gevangenisstraf. We benadrukten Jans motivatie, zijn eerste stappen naar hulpverlening en de steun van zijn familie. De rechter was, anticiperend op de nieuwe wetgeving, gevoelig voor deze argumenten en legde een straf met probatie-uitstel op, gekoppeld aan de strikte voorwaarde om zich onmiddellijk te laten opnemen en behandelen. Met de nieuwe wet zou de rechter rechtstreeks de behandeling als hoofdstraf kunnen opleggen, wat een nog krachtiger signaal is.

Wat kunt u nu concreet doen?

Indien u of een naaste wordt geconfronteerd met een strafvervolging waarbij een onderliggende problematiek een rol speelt, kunt u de volgende stappen overwegen:

1. Contacteer onmiddellijk een gespecialiseerde advocaat: Een advocaat strafrecht kan uw dossier analyseren en de strategische mogelijkheden inschatten. Wacht hier niet mee.
2. Wees transparant: Bespreek open en eerlijk met uw advocaat de volledige context, inclusief eventuele verslavingen of psychische problemen. Dit is de basis voor een sterke verdediging.
3. Verzamel relevante documenten: Zoek alle medische en psychologische verslagen, attesten van eerdere behandelingen of andere documenten die uw situatie kunnen verduidelijken.
4. Toon initiatief: Start, indien mogelijk en in overleg met uw advocaat, al met een ambulant begeleidingstraject. Dit toont aan de rechtbank uw wil om het probleem aan te pakken.

Hulp van een advocaat in Brugge

De invoering van de behandeling onder vrijheidsberoving biedt nieuwe perspectieven in het strafrecht, maar vereist een gespecialiseerde en proactieve aanpak. Bij De Meulenaere & Ribas Colomar hebben we de expertise in huis om u door dit complexe landschap te gidsen. Wij analyseren uw dossier, adviseren u over de haalbaarheid van deze straf en bouwen samen met u een overtuigend dossier op voor de rechtbank.

Heeft u een dagvaarding ontvangen of vreest u een strafvervolging? Aarzel niet om contact met ons op te nemen voor een eerste, laagdrempelig gesprek. U kunt ons kantoor vinden aan het Oosterlingenplein 4A, 8000 Brugge. Wij zijn bereikbaar via telefoon, WhatsApp of e-mail om uw situatie in alle discretie te bespreken en de eerste stappen te zetten.

Gerelateerde Artikelen